درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس ششم

مطالعه برای انجام فعالیت:

امیرکبیر، میرزا تقی‌خان فراهانی مشهور به امیرکبیر در روستایی در اراک به دنیا آمد. او صدراعظم یا نخست‌وزیر ناصرالدّین شاه بود. امیرکبیر وقتی به این مقام رسید، آرزو داشت ایران را به کشوری مستقل و آباد تبدیل کند. در زمان او دولت‌های روس و انگلیس به شدّت در امور کشور دخالت می‌کردند. امیرکبیر از دخالت شاهزادگان و درباریان در کشور جلوگیری نمود. او مدرسه‌ای تأسیس کرد تا افراد با علوم و فنون جدید آشنا شوند؛ روزنامه منتشر کرد و چندین کارخانه نیز تأسیس کرد. او از دخالت نمایندگان خارجی در امور داخلی ایران جلوگیری می‌کرد و می‌گفت: «نه به انگلیس امتیاز می‌دهیم و نه به روسیه». بیگانگان که فهمیده بودند با مردی روبه‌رو شده‌اند که نمی‌گذارد به اهدافشان برسند با بعضی از درباریان همدست شدند و آنقدر علیه او نزد شاه بدگویی کردند که شاه او را از صدراعظمی برکنار کرد و سپس با دستور ناجوانمردانه‌ی شاه، او را در فین کاشان به شهادت رساندند.

میرزا کوچک خان جنگلی: یونس معروف به میرزا کوچک در رشت دیده به جهان گشود. او چندی در مدارس علمیه به تحصیل علوم دینی مشغول شد. در اواخر دوره‌ی قاجار بخش‌هایی از کشور ما توسط نظامیان روسیه و انگلیس اشغال شده بود. بیگانگان به مردم ستم می‌کردند و حکومت نیز ناتوان بود. در این شرایط میرزا کوچک خان که مردی مؤمن، شجاع و حامی مظلومان بود در گیلان قیام کرد و بسیاری از مردم به او پیوستند. پیروان میرزا هم با مأموران حکومتی و هم با قوای روسی و انگلیسی جنگیدند؛ امّا سرانجام بسیاری از آنها دستگیر شدند و میرزا کوچک خان به همراه دوستش در برف و سرمای کوهستان گرفتار شد و به شهادت رسید.

رئیس‌علی دلواری: رئیس‌علی دلواری در اطراف شهر بوشهر چشم به جهان گشود. رئیس‌علی مردی شجاع بود و ایمانی قوی داشت. او در تیراندازی و سوارکاری ماهر بود. با شروع جنگ جهانی اوّل، انگلیسی‌ها جنوب ایران به‌ویژه بوشهر را اشغال کرده، و پرچم خودشان را در آنجا افراشته بودند. او درباره‌ی اشغال نظامی ایران به چند تن از روحانیون بوشهر نامه نوشت و آنها نیز در جواب گفتند که جنگیدن با اشغالگران واجب است. رئیس‌علی و هوادارانش که به آنها دلیران تنگستان می‌گفتند، قهرمانانه با انگلیسی‌ها جنگیدند امّا در یکی از این نبردها، رئیس‌علی تیر خورد و به شهادت رسید.

دکتر محمّد مصدق و آیت‌اللّٰه سید ابوالقاسم کاشانی از آغاز کشف و استخراج نفت در ایران، دولت انگلستان که از محصول نفت ایران درآمد زیادی کسب می‌کرد با بستن قراردادهایی منابع نفتی ما را غارت می‌کرد. دکتر محمّد مصدق که در زمان حکومت پهلوی نماینده‌ی مجلس بود، شجاعانه در مقابل استعمار انگلیس ایستاد و برای ملّی کردن نفت به مبارزه برخاست. در همان زمان آیت‌اللهّٰ کاشانی نیز که از علمای مبارز و مخالف شدید استعمارگران بود از نهضت ملّی شدن نفت ایران حمایت کرد و در این کار نقش بسیار مهمّی داشت. سرانجام در اسفندماه سال 1329 شمسی مجلس شورای ملّی قانون ملّی شدن نفت را تصویب کرد تا دست بیگانگان را از نفت ایران کوتاه کند.

محمّدرضا شاه پهلوی با توطئه‌ی آمریکا و انگلیس، دکتر مصدق را به روستای احمدآباد تبعید، و او تا آخر عمر مانند یک زندانی زندگی کرد.